Destan; bir milletin hayatında derin izler bırakan tarihî, sosyal veya kültürel olayların, olağanüstü özellikler taşıyan kahramanlar etrafında, coşkulu ve abartılı bir anlatımla ele alındığı uzun manzum anlatılardır. Destanlar, milletlerin ortak hafızasını, inançlarını, değerlerini ve dünya görüşünü yansıtır.
DESTANLARIN ÖZELLİKLERİ
1- Bir milletin ortak kültürünü yansıtan metinlerdir.
2- Destanlarda olaylar, destan kahramanlarının hayatı etrafında geçer.
3- Destanlar; ağızdan ağza dolaşmak suretiyle son şeklini aldıkları için anonim ve sözlü edebiyat ürünleridir.
4- Destanlar sonradan yazıya geçirilmişlerdir.
5- Destanlardaki kişiler, kral, han, hakan, tanrı gibi seçkin kişilerdir. Bu kişiler olağanüstü özelliklere sahiptirler, lider ve kurtarıcı rolündedirler.
6- Destanlar kahramanları, gerçeğin üstünde; olduğundan daha güçlü gösterilir.
7- Destanlar milli dilde ve milli nazım ölçüsüyle söylenmiştir.
8- Bütün destanlar başta manzumdur. Bazen aralarına mensur parçalar da katılmıştır.
9- Destanlardan yazıya geçirilme aşamasında düz yazıya dönüşmüş olanlar vardır. Kimi destanlar manzum olarak yazıya geçirilmiştir.
10- Bir milletin maddi ve manevi yapısı, kültür birikimi, yaşayışını şekillendiren ögeler, destanda yaşatılan veya savunulan hayat anlayışını besleyen kaynaklardır.
11- Oldukça uzun metinlerdir .
12- Anlatılan olayların geçtiği yer ve zaman bilinmez.
13- Savaş, deprem, yangın, göç, kıtlık gibi toplumu derinden etkileyen olaylar anlatılır. Bu olaylarda olağanüstü özellikler de görülür. Destanlar; kişisel tutkulardan, geçici isteklerden çok, millete mal olmuş, millet bütünlüğünü etkileyen davranış ve tutkulardan
doğar.
DESTAN TÜRLERİ
A. Doğal (Sözlü) Destanlar
➔ Yazının bulunmadığı ya da yaygın olmadığı dönemlerde sözlü kültür içinde oluşmuştur.
➔ Nesilden nesle aktarılırken zamanla şekillenmiştir.
➔ Yazanı belli değildir (anonimdir).
Doğal destanların oluşum aşamaları:
1. Doğuş (Çekirdek): Toplumu etkileyen büyük bir olay yaşanır.
2. Yayılma: Olay, halk arasında sözlü olarak anlatılır.
3. Derleme: Yazının gelişmesiyle destan yazıya geçirilir.
Dünyadaki başlıca doğal destanlar
🔸Şehname (İran)
🔸Kalevala (Fin)
🔸Nibelungen (Alman)
🔸Mahabarata (Hint)
🔸llyada-Odysseia (Yunan)
🔸Gılgamış (Sümer)
🔸Şinto (Japon)
🔸lgor (Rus)
🔸Lecid (İspanyol)
🔸Chansen De Röland (Fransız)
🔸Beawolf (İngiliz)
Türk edebiyatındaki doğal destanlar:
a. İslamiyet’ten Önceki Destanlar
📜 Yaradılış Destanı (Altay-Yakutlar)
📜 Şu Destanı (İskitler-Sakalar)
📜 Alp Er Tunga Destanı (İskitler-Sakalar)
📜 Oğuz Kağan Destanı (Hunlar)
📜 Attila Destanı (Hunlar)
📜 Ergenekon Destanı (Göktürkler)
📜 Bozkurt Destanı (Göktürkler)
📜 Türeyiş Destanı (Uygurlar)
📜 Göç Destanı (Uygurlar)
b. İslamiyet’ten Sonraki Destanlar
📜 Satuk Buğra Han Destanı (Karahanlı)
📜 Manas Destanı (Kırgız)
📜 Cengiz-name
📜 Timur ve Edige Destanları
📜 Seyit Battal Gazi Destanı
📜 Danişmend Gazi Destanı
📜 Köroğlu Destanı
B. Yapma (Yapay) Destanlar
➔ Yazılı dönemlerde, belli bir şair tarafından yazılmıştır.
➔ Konu genellikle tarihî bir olaydır ancak anlatımda destansı özellikler korunur.
Türk edebiyatındaki yapma destanlar:
📜 Kuvâ-yı Milliye Destanı – Nazım Hikmet
📜 Üç Şehitler Destanı – Fazıl Hüsnü Dağlarca
📜 Çanakkale Şehitlerine – Mehmet Akif Ersoy
📜 Genç Osman Destanı – Kayıkçı Kul Mustafa
📜 Sakarya Meydan Savaşı – Ceyhun Atuf Kansu
📜 Çılgın Orlando – Ariosto
📜 Kurtarılmış Kudüs – Tasso
📜 İlahi Komedya – Dante
📜 Kaybolmuş Cennet – John Milton
Türk Destanlarında Motifler (Mitolojik Ögeler):
Bozkurt (Gök Börü) Motifi: Ataların koruyucu ruhu ya da Tanrı tarafından gönderilen yardımcı ruh olarak görülür; çoğu zaman kutsal bir ışıktan ortaya çıkar.
Işık (Kutsal Işık) Motifi: İlahi ve hayat verici bir unsurdur; destan kahramanları ve onların eşleri kutsal bir ışıktan doğar.
Ok – Yay Motifi: Alp tipinin gücünü ve devlet düzenini simgeler; yay hükümdarlığı, ok ise hükümdara bağlılığı ve emri temsil eder.
Mağara Motifi: Kutsal aile ocağının ve atalar kültünün bulunduğu, kurbanların adandığı kutsal mekândır.
Ağaç Motifi: Sığınak, ata kültü ve devletin/varlığın sembolü olarak kullanılır.
Demir ve Demircilik Motifi: Kutsal kabul edilen demir, Türk mitolojisinde canlı sayılır; demircilik destanlarda önemli bir yere sahiptir.
Rüya (Düş) Motifi: Kahramanlara yol gösteren, gelecekteki olayları haber veren sembolik unsurdur.
Destanlarda Kahraman Tipi
Destan kahramanı milletin ideal insan tipini temsil eder. Sıradan bir insan değildir; doğaüstü güçlere sahip olabilir. Toplumun kaderiyle kendi kaderi iç içedir. Cesaret, fedakârlık, liderlik gibi özellikler taşır.
Destanların Kültürümüzdeki Yeri
Tarih, kültür ve edebiyat açısından birincil kaynak niteliğindedir. Milletlerin kimlik inşasında önemli rol oynar. Sözlü kültürün yazılı edebiyata geçişinde köprü görevi görür.
